( CIVIL )   

بسیار پیش می آید که در طراحی و ترسیم نقشه  اشتباهاتی رخ دهد. شرایطی پیش می آید که نمی توان ساختمان را دقیقا مطابق نقشه ها اجرا کرد. نکات بسیاری هستند که در نقشه های ساختمانی وجود ندارند.

حتی بعضی از جاها هست که ضوابط نیز ، مسکوت مانده است. در همه این موارد، همه چیز بستگی به نظر مهندس ناظر ساختمان دارد و او باید تصمیم بگیرد و مسئولیت تصمیماتش را نیز بپذیرد. او باید با اتخاذ روش صحیح تفکر و تفکر مبتنی بر پیدا کردن راه حل ( تفکر مهندسی ) بهترین روش را برگزیند. 

مطابق مقررات ملی ساختمان، اجرای ساختمان باید به دست مجری انجام شود . مهندس ناظر باید بر کار مجری نظارت کند. اما متاسفانه، در حال حاضر بسیاری از پروژه ها فاقد مجری هستند و یا مجری آن ها صوری است. در این شرایط وظایف مهندس ناظر ساختمان دو چندان است. معمولاً پروژه های کوچک  فاقد مجری هستند. شاید برخی تصور کنند، پروژه های کوچک، برای مهندس ناظر ساختمان، چندان مشکل ساز نیستند. اگر اینگونه فکر کنیم متاسفانه کاملاً در اشتباه هستیم. کافی است، سری به سازمان نظام مهندسی بزنیم.  بیشتر پرونده ها در شورای انتظامی، مربوط به همین پروژه های کوچک هستند.

سال های ابتدایی ورود به حرفه مهندسی، برای یک مهندس، سال های حساسی است. خوشبختانه ما اینجا هستیم که درکنار هم، مهندسین جوان را برای این شرایط آماده کنیم. از تجربیات همدیگر استفاده کنیم و خودمان را رشد دهیم.

در زیر لیستی از مواردی که مهندس ناظر باید با آن ها آشنا باشد را آورده شده است. پیشنهاد میک این لیست را بررسی کنید و در هر کدام از موارد که فکر میکنید نیاز به یادگیری بیشتر دارید آن را برای خود یادداشت کنید و مطالعات خود را حول آن قرار دهید.

توانایی تحلیل نقشه ها

مهارت نقشه خوانی از مهارت های ابتدایی و ضروری برای یک مهندس عمران هست. که در مقاله «نقشه خوانی ساختمان» در خصوص نقشه خوانی پلان های معماری توضیحاتی ارائه گردید. اما فراتر از نقشه خوانی، توانایی تحیلی نقشه است. نقشه خوانی را یک پیمانکار با تجربه آرماتور بندی یا پیمان کار اجرای اسکلت فلزی،نیز می تواند، انجام دهد. اما تحلیل نقشه نیاز به آگاهی ها و شناخت وسیع تری دارد. در این مقاله و فیلم آموزشی، به صورت اجمالی یک پلان معماری را تحلیل کرده ام تا دوستان با روند کار بهتر آشنا شوند « تحلیل نقشه معماری»

آشنایی با نحوه گزارش نویسی و متون حقوقی

نامه نگاری اداری و نوشتن متون حقوقی از مهارت های مهمی است که به آن پرداخته نمی شود. یکی از حساس ترین متون حقوقی، گزارشات نظارت ساختمان است. تنها ابزار قانونی مهندس ناظر برای اینکه بتواند، وظیفه اش را انجام دهد، گزارشاتی است که به شهرداری ارسال میکند. یک گزارش خوب می تواند در شرایط بحرانی، یک مهندس ناظر را از جریمه و مجازات تبرئه نماید. بر عکس یک گزارش بد و ناقص می تواند بسیار برای مهندس ناظر، گران تمام شود.

پس در  نوشتن گزارش باید بسیار دقت کرد. متن گزارش یک متن حقوقی هست که تک تک کلمات آن بار معنایی دارند.تا زمانی که اتفاقی رخ نداده است، کسی چندان به آن اهمیت نمی دهد. کافی است یک اتفاق بیافتد، یک تخلف روی دهد. آن وقت تک تک کلمات گزارش نظارت بر ساختمان اهمیت پیدا می کند. در کتاب «هندبوک نظارت ساختمانی» مطالب مفیدی در خصوص نگارش گزارشات نظارت ساختمانی آورده ام که می تواند راهنمای خوبی در این زمینه برایتان باشد.

آشنایی با قانون کار و روابط بین کارگران، پیمان کاران و کارفرمایان

عملیات ساخت و ساز در یک ساختمان، به دست پیمانکاران و کارگران ساختمان و زیر نظر کارفرما انجام می گیرد. بسیار از تخلفات ساختمانی مربوط به همین حوزه است. از وظایف مهندس ناظر ساختمان آشنایی با قانون کار است.این نوشته در این زمینه برای شما مفید است: « مهم ترین نکاتی که در رابطه با قانون کار باید بدانید»

آشنایی با انواع خاک و شناسایی خاک های ناپایدار

من تقریبا در تمام مناطق تهران و حومه آن نظارت هایی داشته ام. در بیش از ۵۰ ساختمانی که نظارت کرده ام، پروژه های  کمی بوده که خاک آن ها عیناً شبیه هم باشد. حتی اگر اینطور هم باشد. مطمئنا در هیچ پروژه ای، تمام شرایط (عمق گودبرداری ،سربار اطراف آن و …) یکسان نیست. شناخت خاک، بسیار در تصمیم گیری و کنترل پروژه تاثیر گذار است. البته شناخت خاک در گودبرداری های عمیق کافی نیست. باید از ابزارهای کنترل و پایش گود نیز استفاده کرد.  

در مبحث هفتم مقررات ملی ساختمان در این زمینه بیشتر توضیح داده شده است. مهندس ناظر ساختمان باید، ارزیابی مناسبی از وضعیت خاک و گودبرداری داشته باشد. تصمیم گیری در خصوص پایداری سازی گود منوط به ارزیابی درست وضعیت خاک و گود است. برای کسب آگاهی بیشتر در خصوص گودبرداری می توانید به این لینک مراجعه کنید:  «شناسایی خاک و گودبرداری»

اجرای سازه نگهبان و مهار بندی دیواره های گودبرداری شده

اجرای سازه نگهبان نیز یکی از بحث ها مرتبط با گودبرداری است. گودبرداری های غیر اصولی و بدون سازه نگهبان، ممکن است باعث آسیب دیدن ساختمان های مجاور و حتی تخریب یا ریزش گود گردد. بررسی ساختمان های مجاور از لحاظ ترک خوردگی و شرایط مخاطره آمیز از وظایف مهندس ناظر ساختمان است. مهندس ناظر باید مرحله به مرحله ساختمان های مجاور را بررسی نماید و در صورت مشاهده علائم ترک خوردگی یا نشست سریعا عملیات را متوقف و اقدامات پیش گیرانه را انجام دهد. در شرایط بحرانی، ساختمان همسایه باید تخلیه گردد تا خطر جانی ساکنان را تهدید نکند.

از اهم وظایف مهندس ناظر ساختمان، کنترل اجرای صحیح سازه نگهبان است. متداول ترین شکل اجرای سازه نگهبان، سازه نگهبان خرپایی است. 

پیاده سازی نقشه

پیاده سازی نقشه به طور مستقیم از وظایف مهندس ناظر ساختمان نیست. اما مهندس ناظر ساختمان با آشنایی با نحوه پیاده سازی نقشه و کنترل آن، می تواند از بسیاری از خسارات مالی و هدر رفتن سرمایه های ملی جلو گیری کند. تشخیص اینکه پیاده سازی نقشه درست انجام شده یا نه بر عهده مهندس ناظر ساختمان است. ستون ها باید دقیقا در محلی که در نقشه مشخص شده است، اجرا گردند. در غیر این صورت مهندس ناظر ساختمان باید، عملیات را تا اصلاح آن متوقف کند. پیاده سازی اشتباه نقشه، خسارات جبران ناپذیری به بار می آورد.

کنترل اجرای صحیح سیستم های مقاوم جانبی( دیوار برشی ها- بادبندها)

دیوار برشی :

اجرا دیوار برشی و دیوار حائل باید مطابق نقشه و دیتایل های اجرایی انجام شود.

مهم ترین نکاتی که مهندس ناظر ساختمان در کنترل اجرای دیوار حائل و برشی باید بررسی کند:

ریشه گذاری مناسب برای دیوارها در فونداسیون

اتصال مناسب دیوار ها به ستونها از طرفین

تقویت نواحی بازشو در دیوار

مهار قالب ها به شکل مناسب

مهار دیوار برشی به صورت دو طرفه انجام می شود. اگر امکان مهار دو طرفه نباشد، از یک طرف آن را مهار میکنند که مشکل تر است. دیوار های حائل و برشی که در کناره ها اجرا می شوند، به خصوص در زیر زمین ها و طبقات پایین، به دلیل مجاورت آن ها با جداره خاکی یا ساختمان همسایه، قالب بندی آن به صورت یک طرفه انجام می شود. 

بتن ریزی دیوار های یک طرفه حساس تر از دو طرفه است. چون احتمال در رفتن قالب ها بیشتر است. از طرفی، اگر دیوار، پشت به پشت دیوار همسایه باشد، ممکن است فشار بتن، باعث ایجاد ترک یا حتی تخریب آن شود. کنترل سرعت بتن ریزی و اقدامات پیشگیرانه در خصوص این دیوار ها از وظایف مهندس ناظر ساختمان است. 

نکته : در خصوص اجرای دیوار های حائل و برشی،سطح مقطع میلگرد های افقی و عمودی اهمیت دارد. نه شماره میلگرد ها.  پس اگر یک شماره میلگرد تمام شده بود، مهندس ناظر ساختمان می تواند اجازه دهد، معادل آن ( با همان سطح مقطع ) از میلگرد شماره دیگر که در کارگاه موجود است استفاده نمایند. برای مثال اگر در نقشه میلگرد۱۶ داده شده باشد. ولی در کارگاه میلگرد ۱۲ موجود باشد. سطح مقطع هر میلگرد ۱۶ تقریبا ۲ سانتی متر مربع و سطح مقطع هر میلگرد ۱۲ تقریباً ۱٫۱۳ سانتی متر مربع است. پس به ازای هر میلگرد ۱۶ که در کارگاه ناموجود است، باید دو میلگرد ۱۲ به کار رود.

بادبند:

بادبندها معمولا در سازه های فلزی و قاب های ساختمانی ساده به کار می روند. متداول ترین شکل اجرای بادبند، بادبندهای ضربدری است. کنترل اجرای صحیح بادبندها از مهم ترین وظایف مهندس ناظر ساختمان است.

مهم ترین نکته در خصوص اجرای بادبند این است که باید به گونه ای هر یک از بازوهای ضربدری بادبند، اجرا شوند که مانعی برای حرکت رفت و برگشتی بازوی دیگر نباشند. لازمه این کار آن است که فقط یکی از دو بازو به ورق میانی( Gusset plate) اتصال پیدا کنند. 

طول جوش حداقل برای نواحی اتصال بادبندها برابر پهنای ورق اتصال است. اتصال بازو های بادبند به ورق های کناری نباید از قطر ورق( عمود بر بازو ها) فراتر رود. زیرا باعث پیچش ورق می شود. مبنای کنترل طول جوش هم همین قطر می باشد. ورق های اتصال باید بگونه ای قرار گیرند که محور آن ها از آکس نیرو (محل تقاطع آکس تیر و ستون) بگذرد.

ضوابط بتن ریزی 

تهیه بتن

بتن سازه ای باید به صورت آماده از کارخانه های معتبر تهیه شود. حداکثر زمان تولید و حمل بتن با میکسر تا محل بتن ریزی نباید بیش تر از  ۱٫۵ ساعت باشد. مجری ساختمان باید برگه خروج راننده میکسر را کنترل نماید.

دمای بتن ریزی نیز نباید از ۳۳ درجه سانتی گراد فراتر رود. در شرایط آب و هوایی خاص( هوای خیلی گرم یا خیلی سرد) تصمیم گیری در خصوص انجام عملیات بتن ریزی، از وظایف مهندس ناظر ساختمان است. اگر تمهدات ویژه در نظر گرفته نشده باشد. مهندس ناظر ساختمان می تواند اجازه بتن ریزی را ندهد.

قبل از بازدید مهندس ناظر ساختمان از ناحیه مربوطه، کارفرما اجازه بتن ریزی ندارد. در پروژه های بزرگ تایید صورت وضعیت پیمان کار آرماتور بندی نیز معمولا بر عهده مهندس ناظر ساختمان است.

عمل آوری

اهمیت عمل آوری کمتر از خود بتن ریزی نیست. بدون عمل آوری مناسب بتن به مقاومت و دوام مورد انتظار نمی سد. در مبحث نهم مقررات ملی ساختمان به صورت مفصل در خصوص عمل آوری بتن توضیح داده شده است.

ضوابط اجرای اتصالات

نظارت بر اجرای درست اتصالات از مهم ترین وظایف مهندس ناظر ساختمان است. هر چقدر در یک سازه تیرها و ستون ها قوی باشند، اما اتصالات آن ها مناسب نباشد، هیچ فایده ای ندارد. اکثر ساختمان هایی که در زلزله تخریب می شوند به خاطر ضعف در اتصال بین تیر ها و ستون ها است.

این موضوع در ساختمان های اسکلت بتنی پر رنگ تر است. در قاب های خمشی بتنی، بار زلزله نیز توسط چشمه اتصال تحمل می شود. در این اتصالات اجرای خاموت چشمه اتصال برای حفظ انسجام میلگرد ها در ناحیه اتصال،بسیار ضروری است.  پیمانکاران معمولاًبرای راحتی کار خود، این خاموت ها را که دو یا سه عدد باید باشد. اجرا نمی کنند. جای تاسف دارد که برخی از همکاران ما نیز، نسبت به این موضوع بی توجه هستند. حتماً به این موضوع توجه ویژه داشته باشید. نکته دیگر در خصوص ناحیه اتصال در ستون ها و دیواره ها این است که باید بعد از بتن ریزی و بعد از اینکه بتن به گیرش اولیه رسید. با استفاده از یک میله یا وسیله مشابه، سطح آن را خشن شود و از حالت صاف و صیقلی خارج گردد. تا وقتی بتن ستون ها یا دیوار های بالایی ریخته می شود، با بتن قبلی به خوبی چفت و بست شوند.